Psikolojik Sağlamlık İçin Pozitif Değerleri Fark Ettirmede Rol Model Analizi Tekniği

Psikolojik sağlamlık ya da dayanıklılık bireyin uyum sağlama yeteneği olarak tanımlamıştır. Yaşam boyunca ortaya çıkan değişikliklere, zorluklara, taleplere ve hayal kırıklıklarına uyum sağlamayı gerektirir [8]. Psikolojik sağlamlık ya da dayanıklılık; başa çıkma, dirençli olma, zorlukları aşma, esneklik, uyum sağlama, zorluklara rağmen normal gelişim görevlerini yerine getirebilme, vb. pek çok şeyle ilişkilendirilmiştir.

Pek çok faktör psikolojik sağlamlıkla ilişkilendirilebilse de, dirençli bir çocuğu destekleyen üç temel yapı taşı ön plana çıkmaktadır [4]:

1. Çocuğa aidiyet ve güvenlik hissi sağlayan yetişkinlerin bulunduğu güvenli bir taban ve sağlam sosyal ve destekleyici bağlantılar.

2. Çocuğa değerli olma ve yeterlilik duygusu sağlayan iyi bir öz saygı.

3. Çocuğun güçlü yönleri ile birlikte ortaya çıkan öz-yeterlik duygusu.

Daniel ve Wassell (2002), bu üç yapı taşını aşağıdaki altı alandan oluşan bir değerlendirme ve planlama çerçevesi haline getirmiştir: (1)Güvenli ortam, (2) Eğitim (öğrenme ve keşfetme), (3) Arkadaşlıklar, (4) Yetenekler ve ilgi alanları, (5) Pozitif değerler ve (6). Sosyal Yeterlilikler.

Bu boyutlarda yapılacak müdahaleler çocukların psikolojik sağlamlık geliştirmesi için önemlidir. Bu yazıda altı boyut içinde sosyal destekler ve pozitif değerler ve bunlarla ilgili rol modellere sahip olma üzerinde durulacaktır.

Bir rol modele sahip olma ile hem pozitif değerler geliştirme hem de zorlu deneyimler karşısında dayanıklı olma arasında ilişkiler vardır. Kaynak ne olursa olsun (ör. aile üyesi, komşu, okul öğretmeni), olumlu davranışları modelleyen bir yetişkine sahip olmak, çocuklarda dayanıklılık geliştirmede tekrar eden temadır [6]. Küçük çocuklar başkalarının söylediklerini ve yaptıklarını kopyalarlar. Ebeveynler ve çocukların hayatlarındaki diğer yetişkinler, zorlu durumların üstesinden gelmek için olumlu rol modelleri olmayı öğrenebilirler. Ebeveynler hayatın zorluklarıyla başa çıkmada sakin ve esnek olduklarında, çocuklarına aynı zamanda stresle başa çıkmanın olumlu yollarını öğretmiş olurlar. Bu bakımdan zorlu yaşam deneyimleri ile ilgili anne ve babaların olumlu bir rol model olmaları çocukların dayanıklılığını geliştirmenin yollarından biridir [9]. Anne ve babalar çocuklarının stresi nasıl daha iyi yöneteceklerini ve duygusal olarak daha dirençli olmayı öğrenmelerine yardımcı olabilirler [10]. Bu anlamda her çocuğun destekleyici bir rol modele ihtiyacı vardır [5]. Yoksul koşullarda büyüyen, ancak üretken, sağlıklı hayatlar yaşamaya devam eden çocukları incelediğinizde ne bulursunuz? Olumlu bir örnek oluşturan ve onları destekleyen harika rol modelleri vardır. Dayanıklılığı inceleyen ilk psikologlardan biri olan Emmy Werner, fakir evlerde, ihmal ve istismara uğrayarak, alkol veya başka bir madde kullanan veya akıl hastası bir ebeveynle büyüyen çocukların hayatlarını incelemiştir. Werner, üretken, duygusal açıdan sağlıklı yetişkinler olarak büyüyen dirençli çocukların hayatlarında onları gerçekten destekleyen ve hayranlık uyandıran bir rol model olarak hizmet eden en az bir kişinin olduğunu saptamıştır. Dirençli tüm bireylerin inançları, tutumları ve davranışları ile onlara ilham veren rol modelleri vardır. Genelde rol modellerin hayranlık uyandıran ve taklit etmek için olumlu örnekler sunduğunu düşünmemize rağmen, kötü rol modellerin bile en azından özellikle sahip olmak istemediğimiz özellikleri somutlaştırarak ne olmak istemediğinize fikir veren tarafları olabilir [1]. Düşük sosyoekonomik statülü ortamlarda bazı gençlerin neden iyi performans gösterdiği hakkında yapılan bir araştırmada da destekleyici rol modellerin etkisi ön plana çıkmıştır. Destekleyici rol modeller, zorluklara uyum sağlama, değişme, iyimserlik, ısrar etme, stres durumları içindeki öğrenme fırsatlarını görebilme, baş etme ve duygu düzenleme stratejileri, vb. ile ilgili farkındalık kazandırabilirler [3].

Dayanıklılık geliştirmede içsel ve dışsal faktörlerden söz edebiliriz. Mizaç, olumlu benlik algısı, öz denetim, problem çözme yeteneği, vb. içsel faktörlerdir. Destekleyici sosyal ilişkiler de dışsal faktörlerdir. Ailede ve yakın çevrede olumlu rol modellere sahip olmak psikolojik sağlamlık veya dayanıklılık geliştirmede dış destekler arasında sayılmaktadır [2]. Dayanıklılık konusunda rol modellere sahip olmak zorlu durumlarla başa çıkmayı kolaylaştırıcıdır. Bu rol modeller; stresle başa çıkmanın olumlu yollarını kullanmayı başarabilen bir aile üyesi, komşu, öğretmen, arkadaş, bir öykü ya da roman kahramanı, bir film kahramanı, spor veya sanat dünyasından biri olabilir.

O halde çocuk ve ergenlerde dayanıklılık geliştirmede rol modelleri çocuklara, bu konuda rol model oldukları da çocukların çevresindekilere fark ettirilmelidir. Çocuklara rol modellerini fark ettirmede değer öğretimi sürecinde de kullanılan model analizinden yararlanılabilir.

Model Analizi

Model analizi sosyal öğrenme ve gözlem yoluyla öğrenme ile uyumlu bir değer öğretimi tekniğidir. Bu tekniğe dayalı etkinlik ile öğrenciler sosyal ortamlarda etkileşimde bulundukları, yaşamlarına dahil ettikleri kişilerin sahip oldukları değerlerin farkına varabilirler [7]. Dolayısı ile model analizi psikolojik sağlamlık ile ilişkili değerlerin öğrencilere fark ettirilmesine katkı sağlayacak şekilde uyarlanabilir.

Bu teknik 2005 Sosyal Bilgiler Öğretim Programında kullanılan “Model Analizi Formu” kullanılarak uygulanabilir. Etkinlikte öğrencilerin model alabileceği gruplar seçenek olarak verilir. Öğrencilerden bir veya birkaç model grubunu seçerek gözlemler yapmaları ve yaptıkları gözlem sonucunda model grubu içerisinden model aldıkları kişide gözlemledikleri baskın özelliğin veya değerin ne olduğunu yazmaları ve kendilerinde oluşan etkiyi açıklamaları istenir [7]. Model analizi psikolojik sağlamlıkla ilişkilendirilerek aşağıdaki gibi uyarlanabilir.

Bu etkinlik öğrencilere kendi yaşamlarında bulunan ve stresle başa çıkmanın olumlu yollarını kullanmayı başarabilen kişilerin olumlu değerlerinin farkına varmalarını ve bunu içselleştirmelerini sağlar. Bu süreçte birey, kendi değerleri ile model aldığı kişinin değerlerini karşılaştırır. Aynı zamanda bu etkinlik model alınan kişinin görüşlerinin anlaşılmasına da yardımcı olur. Psikolojik sağlamlıkla ilgili pozitif değerleri fark etmelerini sağlar.

Etkinliği uygulamadan önce stres yaratan zorlu yaşam deneyimleri ve bunlar karşısında dayanıklı olma, baş etme, vb. konular hakkında kısa açıklamalar yapılabilir veya bu konular öğrencilerle tartışılabilir. Bu tartışma sonunda öğrencilerinde çevrelerindeki zorluklarla baş etme konusunda başarılı olduklarını düşündükleri kişileri düşünmeleri istenir.

Etkinlikte ilk olarak tahtaya aşağıda verilen model alınabilecek örnekler yazılır. Öğrenciler bu kişilerden birini veya birkaçını seçerek aşağıda verilen formu doldurur. Kişinin baskın özelliğinin veya değerinin ne olduğunu, bu değerin kendine etkisini not alır ve sınıfla paylaşır.

Anne-baba                                        Arkadaş

Kardeşler                                           Yazar

Yakın akrabalar                                İşveren

Öğretmenler                                   Spor insanı

Okul takımı antrenörü                  Akran grubu lideri

Sanat insanı                                       Bilim insanı

 

Model alınan kişi	Kişilik/Karakter Özelliği	Oluşan etki

 

Bu analiz ile çocukların psikolojik sağlamlıkla ilgili olabilecek; sabırlı olma, metanetli olma, cesur olma, yardımsever olma, iyimser olma, vb değerlere ulaşması beklenmektedir. Etkinlik sonunda bunlara vurgu yapılabilir. Etkinlik sonu tartışmaları ile öğrenciler “Dirençli biri sorunları belirleyebilir, zorlukların üstesinden gelmenin yollarını bulabilir, hızla iyileşebilir ve yoluna devam edebilir” çıkarımına ulaştırılabilir.

Kaynaklar

[1] Barker, E. (2016). 10 Ways to Boost Your Emotional Resilience, Backed by Research. (https://time.com/4306492/boost-emotional-resilience/, erişim: 25.12.2020).

[2] Best Start Resource Centre. (2019). Building Resilience in Young Children: Booklet for parents of children from birth to six years. (https://ccprn.com/wp-content/uploads/2019/11/Building-Resilience-in-Young-Children.pdf, erişim: 24.12.2020)

[3] Chen, E. vd. ( 2013). Role Models and the Psychological Characteristics That Buffer Low-Socioeconomic-Status Youth From Cardiovascular Risk. Child Development, July/August 2013, Volume 84, Number 4, Pages 1241–1252.

[4] Daniel, B. & Wassell, S. (2002). The Early Years: Assessing and Promoting Resilience in Vulnerable Children 1. London : Jessica Kingsley (Publishers) Ltd.

[5] Herald, C. (2019). Opinion: Every child needs a supportive role model. https://calgaryherald.com/opinion/columnists/opinion-every-child-needs-a-supportive-role-model, erişim: 25.12.2020)

[6] Hurd, N.M.& Zimmerman, M. (2009). Negative Adult Influences and the Protective Effects of Role Models: A Study with Urban Adolescents. August 2009Journal of Youth and Adolescence 38(6):777-89. DOI: 10.1007/s10964-008-9296-5

[7] İnel, Y. & Urhan, E. (2018). Model Analizi Etkinliği: Ortaokul Öğrencileri Hangi Değerleri Kimden Öğreniyor?. Gelecek Vizyonlar Dergisi (fvj: Future Visions Journal) 2(1): 2018, 44-51.

[8] Joseph, Joanne M. (1994). The resilient child. New York: Plenum Press

[9] Pearson, J. & Hall, D. K. (2019). Parents & Kids on the ‘Road to Resilience’ .( https://www.reachinginreachingout.com/documents/PAS-handout-Roadsside-MAR-19-FINAL_000.pdf, erişim: 24.12.2020)

[10] Sedlar, G. (2018). How to Teach Your Kids to Be Resilient. (https://rightasrain.uwmedicine.org/life/parenthood/teaching-kids-resilience, erişim: 24.12.2020)

Çocuklarda Psikolojik Sağlamlık Geliştirmede Anne-babalara Öneriler

 Psikolojik sağlamlık bireyin zorlukların üstesinden gelme ve bunlara uyum sağlama yeteneğidir (Werner, 1993). Bu hayatın iniş ve çıkışlarıyla başa çıkma yeteneğimizle ilgilidir. Çocuklar bir zorluğun üstesinden geldiğinde, bir başarı duygusu geliştirir. Baş etme, üstesinden gelme ve başarma duygusu gelecekteki daha büyük zorlukların üstesinden gelmek için kendi güçlerini kullanmada önemlidir.

Zorluklar, ev ödevi, arkadaşlık sorunları, yeni yere taşınmak, zorbalık, ebeveynlerin ayrılması veya sevilen birinin kaybı, doğal afet, kaza, vb. yaşam deneyimleri olabilir. Psikolojik sağlamlık, çocuğun bu yaşam olaylarının üstesinden gelmesine yardımcı olacaktır. Psikolojik sağlamlık herhangi bir bireye her yaşta öğretilebilen ve kalıtsal bir yeteneğe veya kişiliğe dayanmayan bir beceridir. Araştırmalar, psikolojik sağlamlığın çocuklukta depresyon ve anksiyete riskini azaltabildiğini ve başarının bir göstergesi olduğunu ortaya koymuştur. Yine psikolojik olarak sağlam, dayanıklı ve dirençli insanlar aslında daha sağlıklı ve daha uzun yaşadıkları yapılan araştırma bulguları arasındadır.

Özellikle Mart 2020’den sonra Covit-19 virüsü kaynaklı salgın hastalık sürecinin beraberinde getirdiği zorluklar herkes için psikolojik sağlamlık kavramını gündeme getirmiştir. Anne-babaların çocuklarında psikolojik sağlamlığı geliştirmede kendilerine sormaları gereken temel soru; “Ne yaparsam, nasıl davranırsam, çocuğumla nasıl iletişim kurarsam çocuğumun; baş etme becerileri, problem çözme becerileri, bağımsız karar verme becerileri, kimlerden yardım isteyebileceğini bilme, başarma güdüsü, direnci ve dayanıklılığı güçlenir?” şeklinde olmalıdır. “Çocuğumun psikolojik olarak sağlam, dayanıklı ve dirençli olmasını derslerde gösterdiği akademik performansı kadar önemsiyor muyum?” sorusu bunu takip eden ikinci temel sorudur.

Çocuklarımızın dayanıklı olmaları için çaba göstermek ebeveynliğin hayati bir parçasıdır ve çocuklarımızı hayatın gerçeklerine hazırlayan temeli atmak bizim sorumluluğumuzdur. Peki temelde ne yapılmalıdır? Ya da bu yönde yapılacak çalışmaların ana fikri ne olmalıdır? sorusunun cevabı; “iyi bir ebeveyn güvenliği her zaman önemser, ancak aynı zamanda çocukların risk almalarına, denemelerine ve başarısız olmalarına ve birbirlerine güvenmelerine ve bu hatalardan ders almalarına izin verir” şeklindedir.

2014 yılında, Avustralya'nın tanınmış çocuk ve ergen psikologlarından biri olan Andrew Fuller, yaklaşık 16000 Avustralyalı gençle dayanıklılık hakkında bir araştırma yaptı. En dirençli olan çocuklar neredeyse evrensel olarak, en düşük dayanıklılığa sahip çocukların katılmadığı iki ifadeye katıldılar. Bunlar: “Beni önemseyen bir ebeveynim var” ve “Beni dinleyen bir ebeveynim var” ifadeleridir. Anne babalar olarak siz de bir dakikanızı ayırın ve kendinize sorun, "Çocuklarım bu iki ifadeye 'evet' der miydi?" Belki çocuğunuza bile sorabilirsiniz. Sana değer verdiğimi hissediyorsun musun? Seni dinlediğimi düşünüyor musun? "Çocukken size değer verildiğini hissettiren nedir? “Ne zaman dinlendiğini hissettin? Ve en önemlisi, önemsendiğini ve duyulduğunu hissetmek size nasıl hissettirdi? (Coulson,?). Elbette, çocuklarda psikolojik sağlamlığın en güçlü yordayıcılarını belirlemek (örneğin, iç denetim odağı, öz saygı, öz düzenleme, sosyal yeterlilik, sosyal destek, vb.) çok önemlidir. Ama daha önemli olan ebeveynler ve öğretmenler olarak bu değerli nitelikleri en çok güçlendirecek ortamı nasıl sağlayabiliriz? sorusunu sormaktır. Bu türlü sorular çocuklarınızda dayanıklılığı geliştirmek için yapabileceklerimizi düşünmemizi sağlayacaktır.

Psikolojik sağlamlığın belirleyicisi olan 3 temel değişken vardır. Bunlar; bireysel / çocuğa özgü İçsel değişkenler, sosyal ilişkiler ve aile alanı ile ilgili değişkenler ve bağlamsal / çevresel etki alanı şeklindedir. Bunlar dayanıklılığın kaynakları olarak değerlendirilmeli ve çocuklara fark ettirilmelidir. Bunlardan bireysel / çocuğa özgü İçsel değişkenler; mizaç, iyimser bakış açısı, problem çözme becerileri, öz saygı, öz-yeterlik, duygusal esneklik, aktif yaşam tarzı vb. ile ilgilidir. sosyal ilişkiler ve aile alanı ile ilgili değişkenler; yakın çevresine güvenli bağlanma, sıcak ve destekleyici ebeveynler, ebeveyn uyumu, anlamlı akran arkadaşlıkları, sağlıklı kardeş ilişkileri, sosyal yeterlilik, işbirliğine dayalı öğrenme becerileri vb. özellikleri kapsar. Bağlamsal ve çevresel değişkenler ise; güvenli sosyal ortam, destekleyici okullar, destekleyici geniş aile, başarılı okul deneyimleri, değerli sosyal rol modeller, pozitif rehberler, anlamlı toplumsal grup üyelikleri, vb. ile ilgilidir.

Psikolojik sağlamlığı anlama ve değerlendirmede Üzerinde düşünülmesi gereken birkaç önemli soru daha şöyle sıralanabilir:

Çocuğunuz güçlü yanlarını biliyor ve farkın da mı?

Nitelikli akran ilişkileri kurabiliyor mu?

Çocuğunuz gelecek hakkında iyimser ve becerilerine güveniyor mu?

Çevresinde sorunlarını çözmede etkili iletişim kurabileceği, konuşabileceği, yardım isteyebileceği yetişkinler var mı?

 Çocuklarımızda psikolojik sağlamlık geliştirebilmek için neler yapabiliriz?

Model olmak

Psikolojik sağlamlık öğrenilebilen bir niteliktir. Pek çok davranışı çocuklar anne babalarını modelleyerek öğrenirler. Anne babaların psikolojik sağlamlık konusunda çocuklarına model olmaları önemlidir Sakin olmak, pozitif ve mantıklı başa çıkma yolları bulmak konusunda çocuklara model olunmalıdır. Öte yandan dayanıklılığı örnekleyen kitap bölümleri, film sahneleri hakkında çocuklarınızla konuşulabilir. Zorluklar, problemler, hayatın iniş çıkışları karşısında anne-baba olarak siz ne kadar dayanıklısınız? Unutmayın; "Bir ebeveynin dayanıklılığı, çocuğun zorluklarla nasıl başa çıkacağını, kendi duygularını nasıl anlayacağını görmesi için bir şablon görevi görür" «Dirençli Çocuklar Yetiştirmek İçin Dayanıklı Bir Ebeveyn Olun» (Popek, 2018)

Problem ve zorluklarla baş başa kalmasına fırsat vermek

Çocukların yeteneklerine güvenebilmeleri, bunları deneyimleyebilmeleri, özgüven geliştirebilmeleri için zorluklar yaşamaları ve bu zorluklarla baş edebilmeleri için fırsat vermek önemlidir. Bu bakımdan aşırı koruyucu olmak, çocuk adına çocuğun problemlerini çözmek doğru değildir. Çocuklarımızı her şeyden koruyamayız ve her zaman yanlarında olmayacağız. Çocuklarınıza sınırlarını zorlama ve başarısız olma fırsatı verin.

Sorun çözmeyi teşvik edin

Çocuğunuzun problemi nasıl çözeceğini öğrenmesi için fırsatlar sağlayın. Çocuğunuzun zorluklarla nasıl başa çıkabileceğini bulmasını sağlayın.  Onlara neyin işe yarayıp neyin yaramadığını bulma fırsatı verin. Çocuğunuz karanlıktan korkuyorsa, tüm gece ışığı yakmak, korkuyla çalışma fırsatı sağlamaktan ziyade zorluğu ortadan kaldırır.

'Neden?' yerine her zaman ‘Nasıl?' diye sorun

"Sadece 5 yaşındayken 'neden' cevabını bilmek neredeyse imkânsız! "Neden" derinlemesine düşünen ve felsefi bir sorudur. Oysa 'nasıl' sorusu; eylem, süreç temelli ve problem çözme sorusudur. Çocuğunuz hayal kırıklığına uğradığında oyuncağını fırlatırsa ve kırarsa nedenini sormak yerine, nasıl farklı tepki verebileceğini veya oyuncağını nasıl tamir edebileceklerini sorun.  Çocuğunuz artık sorunun değil çözümün bir parçası olur. Ve onları değişim için eylemler düşünmeye nasıl zorlar.

Hatalar öğrenme fırsatlarıdır

Hataları başarısızlık olarak görmek yerine öğrenme fırsatı olarak görmeyi öğrenin ve öğretin. Hatalar öğrenme fırsatlarıdır. Ve hatalar sadece onlardan ders almamayı seçtiğimizde ve aynı hatayı yapmaya devam ettiğimizde başarısızlığa dönüşür. Çocuğunuza, yetişkinlerin de her zaman doğru seçimleri yapamayabilir. Önemli olan ne olduğunu fark etmek, daha iyi hale getirmek veya bir dahaki sefere alternatif seçeneklere bakmaktır.

Duygularını yönetmesine yardım edin

Çocuklukta duygularımızın kontrolünde ustalaşmak, dirençli yetişkinler olmanın anahtarıdır. Çocuğunuzun duygularını yönetmesine yardımcı olun. Çocukların duygularını nasıl tanımlayacaklarını ve onlara uygun şekilde nasıl tepki vereceklerini bilmeleri gerekir. Öfke hissetmek normaldir, ama öfke yüzünden vurmak doğru değildir. Çocuğunuzun, kardeşi yerine bir yastığı yumruklayarak öfkeye nasıl daha iyi tepki verebileceğini öğretmeye odaklanın. Dayanıklılık, çocuğunuzun yaşamı boyunca değişim ve belirsizlikle baş etmesine yardımcı olacak önemli bir beceridir. Ne yazık ki ebeveynler çocuklarını hayal kırıklığından koruyamazlar. Çocukların, günlük üzüntü ve değişimlerle başa çıkabilmek için ebeveynlerinden bazı beceriler öğrenmesi gerekir.

Zor durumlar ve hayal kırıklıklarında çocuklara verilebilecek bazı mesajlar…

Kriz zamanlarında olayları kendimize nasıl açıkladığımız, bu olayları nasıl işlediğimizi ve onlardan ders almamızı büyük ölçüde etkileyebilir. Yararlı mesajlar şunları içerir:

Hayat her zaman istediğimiz gibi gitmeyecek. Bazen işler yolunda gitmez, ama başa çıkacağız.

Hiç kimse mükemmel değildir, hepimiz hatalar yaparız ve onlardan öğreniriz.

Hepimizin güçlü yönleri var ve bazı konularda diğerlerinden daha iyiyiz.

Hayal kırıklıklarının çoğu geçicidir ve zamanla bizim için daha az önemli hale gelecektir.

Çoğu sorun hayatımızın yalnızca küçük bir bölümünü etkiler, hala başka becerilerimiz, diğer arkadaşlarımız ve dört gözle bekleyeceğimiz başka şeyler var.

Kaynaklar

Coulson, J. 18 ways to a resilient child,   (https://www.justincoulson.com/18-ways-to-a-resilient-child/

https://www.apa.org/topics/parenting/tip-tool-brochure.pdf,erişim: 27.09.2020)

https://centerforresilientchildren.org/preschool/for-parents/activities-to-do-with-your-preschooler/

https://youngminds.org.uk/media/1463/the_resilient_classroom-2016.pdf

Hunter, S. 7 Steps to Building Kids’ Resilience. https://www.kiwifamilies.co.nz/kids-courageous-teaching-resilient/, erişim: 02.09.2020)

Life Education. How to talk about resilience to your child. https://www.lifeeducation.org.au/parents/how-to-teach-resilience-and-help-your-child, erişim: 27.09.2020)

Lonczak, H. (2020). 30+ Tips for Building Resilience in Children. https://positivepsychology.com/resilience-in-children/ erişim: 02.09.2020)

McFarlane, K. Strategies to promote resilience in children (https://www.learninglinks.org.au/strategies-to-promote-resilience-in-children/, erişim: 02.09.2020) https://www.lcm.org/building-resilience/#supporting-pos

Popek, E. F. (2018). To Raise Resilient Kids, Be a Resilient Parent. https://www.nytimes.com/2018/03/28/well/family/to-raise-resilient-kids-be-a-resilient-parent.html erişim: 02.09.2020)